Nanasaheb Vanjare
✦ सदाशिव सखाराम तथा नानासाहेब वंजारे ✦
स्वातंत्र्यसैनिक | समाजसेवक | सहकार चळवळीचे कार्यकर्ते | ग्रामविकासाचे पुरस्कर्ते
स्वातंत्र्य, सामाजिक समता आणि लोकसेवेसाठी समर्पित आयुष्य
“देशासाठी संघर्ष, समाजासाठी सेवा आणि पुढील पिढीसाठी प्रेरणा—यातूनच एका खऱ्या लोकसेवकाचे जीवन घडते.”
एक परिचय — स्वातंत्र्यलढ्यातून समाजसेवेपर्यंत
सदाशिव सखाराम तथा नानासाहेब वंजारे हे महाराष्ट्रातील स्वातंत्र्यसैनिक, समाजसेवक आणि सार्वजनिक जीवनात सक्रिय असलेले एक समर्पित व्यक्तिमत्त्व होते.
भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यात सक्रिय सहभाग घेण्यापासून ते स्वातंत्र्यानंतर ग्रामीण विकास, अस्पृश्यता निवारण, अंधश्रद्धा निर्मूलन, सहकार, कृषी, भूदान आणि सामाजिक सुधारणांच्या कार्यापर्यंत त्यांचा जीवनप्रवास विस्तारलेला होता.
त्यांच्या आयुष्याचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर सार्वजनिक जीवनातून स्वतःला दूर केले नाही; उलट त्यांनी देशसेवेची भावना समाजसेवा आणि ग्रामविकासाच्या कार्यात रूपांतरित केली.
त्यांच्या कार्याचे केंद्र पुढे लांजा आणि रत्नागिरी जिल्हा बनले.
प्रारंभिक जीवन
नानासाहेब वंजारे यांचा जन्म:
11 सप्टेंबर 1911
रोजी मंडणगड तालुक्यातील पिंपळोली या गावी झाला.
त्यांचे मूळ गाव:
कुंबळे, ता. मंडणगड
हे होते.
त्यांनी सासवणे येथील राष्ट्रीय शाळेतून मॅट्रिकपर्यंत शिक्षण घेतले.
अभ्यासात ते अत्यंत हुशार होते. उपलब्ध माहितीनुसार, मॅट्रिकपर्यंत त्यांनी आपल्या वर्गात प्रथम क्रमांक कायम राखला.
ही शैक्षणिक गुणवत्ता त्यांच्या शिस्तप्रिय आणि अभ्यासू व्यक्तिमत्त्वाची सुरुवातीपासूनच साक्ष देणारी होती.
स्वातंत्र्यपूर्व भारतातील तरुणपण
नानासाहेबांचा तरुणपणाचा काळ हा भारताच्या स्वातंत्र्यपूर्व काळातील होता.
ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध देशभरात राष्ट्रवादी विचार वाढत होते. महात्मा गांधी यांच्या नेतृत्वाखाली स्वातंत्र्याची चळवळ जनतेपर्यंत पोहोचत होती.
महात्मा गांधी यांनी स्वातंत्र्यलढ्यात सहभागी होण्याचे आवाहन केले तेव्हा नानासाहेबांनी त्याला प्रतिसाद दिला.
त्यांच्यासाठी स्वातंत्र्य ही केवळ राजकीय संकल्पना नव्हती.
ती होती:
देशाची प्रतिष्ठा
सामान्य माणसाचा अधिकार
सामाजिक न्याय
आणि
स्वाभिमानाचा प्रश्न
याच विचारातून त्यांनी प्रत्यक्ष स्वातंत्र्यलढ्यात सहभाग घेतला.
स्वातंत्र्यलढ्यातील संघर्ष आणि तुरुंगवास
ब्रिटिश सत्तेविरुद्धच्या आंदोलनात सहभागी झाल्यामुळे नानासाहेबांना अनेकदा कठोर शिक्षा सहन कराव्या लागल्या.
विलेपार्ले येथील शिक्षा
स्वातंत्र्यलढ्यात सहभागी झाल्याबद्दल त्यांना विलेपार्ले येथे चार महिन्यांची सक्तमजुरीची शिक्षा झाली.
1932 — महाड येथील कारावास
सन 1932 मध्ये महाड येथे त्यांना एक वर्ष चार महिन्यांची शिक्षा झाली.
हा काळ त्यांच्या जीवनातील महत्त्वाच्या संघर्षपूर्ण टप्प्यांपैकी एक होता.
1942 — ‘भारत छोडो’ आंदोलनातील सहभाग
भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यातील सर्वात महत्त्वाच्या आंदोलनांपैकी एक म्हणजे:
‘चले जाव’ — ‘भारत छोडो’ आंदोलन
सन 1942 मध्ये नानासाहेबांनी या आंदोलनात सक्रिय सहभाग घेतला.
त्यांच्या सहभागामुळे त्यांना:
अटक करण्यात आली
आणि
दोन वर्षे स्थानबद्धतेत राहावे लागले
अशा प्रकारे त्यांनी भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी स्वतःचे व्यक्तिगत स्वातंत्र्यही धोक्यात घातले.
‘कोकण गांधी’ आप्पासाहेब पटवर्धन यांचा प्रभाव
तुरुंगवासाच्या काळात नानासाहेबांना पूज्य आप्पासाहेब पटवर्धन यांचा सहवास लाभला.
आप्पासाहेब पटवर्धन यांना ‘कोकण गांधी’ म्हणून ओळखले जात असे.
त्यांच्या:
विचारांचा
मार्गदर्शनाचा
समाजसेवेच्या दृष्टिकोनाचा
आणि
मानवी मूल्यांचा
नानासाहेबांवर खोल प्रभाव पडला.
या सहवासातून त्यांना स्वातंत्र्यलढ्याबरोबरच स्वातंत्र्यानंतर समाजासाठी काय करता येईल, याची नवी दिशा मिळाली.
1938 — लांजा बनले कर्मभूमी
आप्पासाहेब पटवर्धन यांच्या सल्ल्यानुसार नानासाहेबांनी:
1938 पासून लांजा
या परिसराची आपल्या कार्यक्षेत्रासाठी निवड केली.
ते पुढे लांजा येथेच वास्तव्यास राहिले आणि या भागाशी त्यांचे सामाजिक, राजकीय आणि सार्वजनिक जीवन घट्ट जोडले गेले.
लांजा त्यांच्या जीवनातील केवळ निवासस्थान राहिले नाही.
ते बनले:
त्यांची कर्मभूमी
विवाह आणि सहजीवन
सन 1935 मध्ये नानासाहेबांचा विवाह कुसुम नारायण शेट्ये यांच्याशी झाला.
कुसुम नारायण शेट्ये या स्वतःही सामाजिक कार्यात सहभागी होत्या.
त्यामुळे नानासाहेबांच्या सार्वजनिक आणि सामाजिक जीवनाला घरातूनही सहकार्य आणि विचारांची साथ मिळाली.
स्वातंत्र्यानंतरही अखंड समाजसेवा
भारत स्वतंत्र झाल्यानंतर अनेक स्वातंत्र्यसैनिकांनी आपापल्या क्षेत्रांत राष्ट्रनिर्माणाचे कार्य सुरू केले.
नानासाहेब वंजारे यांनीही स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर समाजसेवेला आपले प्रमुख ध्येय बनवले.
त्यांनी लांजा आणि आसपासच्या परिसरात विविध सामाजिक सुधारणा आणि सार्वजनिक उपक्रमांमध्ये सहभाग घेतला.
त्यांच्या कार्याची प्रमुख क्षेत्रे
नानासाहेबांचे सार्वजनिक जीवन अत्यंत व्यापक होते.
त्यांनी विशेषतः खालील क्षेत्रांत काम केले:
राजकारण
लोकशाही पद्धतीने स्थानिक प्रशासनात सक्रिय सहभाग.
समाजकारण
समाजातील विविध घटकांना एकत्र आणण्याचा प्रयत्न.
अस्पृश्यता निवारण
सामाजिक भेदभावाविरुद्ध जनजागृती.
अंधश्रद्धा निर्मूलन
विवेकपूर्ण आणि प्रगतिशील सामाजिक विचारांना प्रोत्साहन.
सहकार चळवळ
सहकारी संस्थांच्या माध्यमातून ग्रामीण आर्थिक व्यवस्था मजबूत करण्यासाठी योगदान.
कृषी
ग्रामीण भागातील कृषीविषयक विकासाच्या कार्यात सहभाग.
भंगीमुक्ती
मानवी प्रतिष्ठा आणि सामाजिक समतेशी जोडलेल्या सुधारणा उपक्रमांमध्ये सहभाग.
भूदान
भूमी आणि सामाजिक न्यायाशी संबंधित चळवळींना पाठिंबा.
चलनशुद्धी
सामाजिक आणि आर्थिक शिस्तीशी संबंधित उपक्रमांमध्ये सहभाग.
कूळकायद्याची अंमलबजावणी
शेतकरी आणि ग्रामीण समाजाशी संबंधित कायद्यांच्या अंमलबजावणीच्या कार्यात योगदान.
लांजा आणि रत्नागिरीच्या सार्वजनिक जीवनातील भूमिका
नानासाहेबांनी केवळ वैयक्तिक समाजसेवक म्हणून काम केले नाही.
त्यांनी लांजा तालुका आणि रत्नागिरी जिल्ह्याच्या सामाजिक व राजकीय जीवनात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली.
त्यांच्या कार्याचा भर सर्वसामान्य लोकांच्या प्रश्नांवर, ग्रामविकासावर आणि सहकाराच्या माध्यमातून स्थानिक स्वावलंबन निर्माण करण्यावर होता.
1962 ते 1966 — लांजा ग्रामपंचायतीचे सरपंच
नानासाहेबांच्या सार्वजनिक जीवनातील महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे त्यांची:
लांजा ग्रामपंचायतीच्या सरपंचपदी निवड
त्यांनी:
1962 ते 1966
या काळात सरपंच म्हणून जबाबदारी सांभाळली.
या पदातून त्यांनी स्थानिक स्वराज्य संस्था आणि ग्रामविकासाशी संबंधित कामात प्रत्यक्ष सहभाग घेतला.
सहकार क्षेत्रातील योगदान
नानासाहेबांनी ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत सहकाराच्या महत्त्वाला विशेष स्थान दिले.
त्यांचा विविध सहकारी संस्थांच्या स्थापनेमध्ये सहभाग होता.
यामध्ये:
-
जिल्हा खरेदी-विक्री संघ
-
तालुका खरेदी-विक्री संघ
-
विविध कार्यकारी सहकारी सोसायटी
-
जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँक
यांसारख्या संस्थांचा उल्लेख आढळतो.
ग्रामीण भागासाठी सहकार म्हणजे केवळ आर्थिक व्यवस्था नव्हे, तर सामूहिक प्रगतीचे साधन आहे, ही त्यांच्या कार्यातून दिसणारी व्यापक भूमिका होती.
शासनाकडून स्वातंत्र्यसैनिक म्हणून गौरव
भारत स्वतंत्र झाल्यानंतर नानासाहेबांच्या स्वातंत्र्यलढ्यातील योगदानाची शासनाकडून दखल घेण्यात आली.
त्यांना:
ताम्रपत्र देऊन सन्मानित करण्यात आले
तसेच शासनाच्या धोरणानुसार त्यांना:
स्वातंत्र्यसैनिक पेन्शन
देखील मंजूर होती.
हा सन्मान त्यांच्या देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी केलेल्या त्यागाची औपचारिक दखल होता.
सामाजिक परिवर्तनाची त्यांची दिशा
नानासाहेबांचे जीवन एका महत्त्वाच्या विचाराचे प्रतिनिधित्व करते:
राजकीय स्वातंत्र्याबरोबरच सामाजिक स्वातंत्र्यही आवश्यक आहे.
स्वातंत्र्यानंतर त्यांनी अस्पृश्यता, अंधश्रद्धा, सामाजिक असमानता आणि ग्रामीण समस्यांसारख्या विषयांवर काम सुरू ठेवले.
त्यांच्यासाठी राष्ट्रनिर्माणाची प्रक्रिया 15 ऑगस्ट 1947 रोजी संपलेली नव्हती.
त्यांच्या कार्यातून ती पुढेही चालू राहिली.
लोकसेवा म्हणजेच राष्ट्रसेवा
नानासाहेबांच्या जीवनाची दिशा तीन प्रमुख टप्प्यांत समजता येते:
स्वातंत्र्याचा संघर्ष
↓
सामाजिक सुधारणा
↓
ग्रामविकास आणि लोकसेवा
त्यांनी देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी संघर्ष केला आणि स्वतंत्र भारतात नागरिकांच्या जीवनात सकारात्मक परिवर्तन घडविण्याचा प्रयत्न केला.
8 जुलै 1990 — एका युगाचा अंत
नानासाहेब वंजारे यांचे:
8 जुलै 1990
रोजी निधन झाले.
त्यांच्या निधनाने स्वातंत्र्यलढा प्रत्यक्ष अनुभवलेला आणि स्वातंत्र्यानंतरही सार्वजनिक जीवनात सक्रिय राहिलेला एक समर्पित समाजसेवक काळाच्या पडद्याआड गेला.
परंतु त्यांचे कार्य आणि त्यांची स्मृती पुढील पिढ्यांसाठी जतन करण्यात आली.
2008 — स्मृतींचे चिरंतन प्रतीक
नानासाहेबांच्या कार्याची आठवण पुढील पिढ्यांना राहावी आणि त्यांच्या जीवनातून युवकांना प्रेरणा मिळावी, या उद्देशाने:
8 डिसेंबर 2008
रोजी लांजा येथील कला, वाणिज्य व विज्ञान महाविद्यालयाच्या प्रांगणात त्यांच्या पुतळ्याचे अनावरण करण्यात आले.
हा पुतळा केवळ एका व्यक्तीचे स्मारक नाही.
तो आहे:
स्वातंत्र्यलढ्याच्या स्मृतीचा
समाजसेवेच्या परंपरेचा
त्यागाच्या मूल्यांचा
आणि लोकसेवेच्या आदर्शाचा
एक प्रतीक.
राज्यस्तरीय वक्तृत्व स्पर्धा
नानासाहेबांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ महाविद्यालयाच्या वतीने:
दरवर्षी राज्यस्तरीय वक्तृत्व स्पर्धा
आयोजित केली जाते.
या उपक्रमाचा उद्देश नवीन पिढीला त्यांच्या विचारांची, कार्याची आणि सामाजिक बांधिलकीची ओळख करून देणे हा आहे.
त्यामुळे त्यांची स्मृती केवळ इतिहासात न राहता युवकांच्या विचारांपर्यंत पोहोचते.
नानासाहेब वंजारे यांचा जीवनसंदेश
नानासाहेबांच्या जीवनातून काही महत्त्वाचे संदेश समोर येतात:
देशप्रेम केवळ शब्दांत नसते—त्यासाठी त्याग करावा लागतो.
स्वातंत्र्य केवळ राजकीय नसते—सामाजिक समताही तितकीच महत्त्वाची असते.
शिक्षण व्यक्तीला प्रगती देते, तर समाजसेवा त्या शिक्षणाला अर्थ देते.
ग्रामविकासातूनच राष्ट्रविकासाचा पाया मजबूत होतो.
सार्वजनिक जीवनात पदापेक्षा सेवा मोठी असते.
वारसा
नानासाहेब वंजारे यांचा जीवनप्रवास हा स्वातंत्र्यपूर्व भारतापासून स्वतंत्र भारताच्या राष्ट्रनिर्माणापर्यंतचा प्रवास आहे.
त्यांनी ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध संघर्ष केला.
तुरुंगवास सहन केला.
‘भारत छोडो’ आंदोलनात सहभाग घेतला.
आप्पासाहेब पटवर्धन यांच्या मार्गदर्शनातून समाजसेवेची दिशा स्वीकारली.
लांजाला कर्मभूमी मानले.
ग्रामपंचायतीचे नेतृत्व केले.
सहकारी संस्थांच्या उभारणीत योगदान दिले.
अस्पृश्यता आणि अंधश्रद्धेविरुद्ध काम केले.
आणि आपल्या आयुष्याचा मोठा भाग समाजहितासाठी समर्पित केला.
यामुळे त्यांचे नाव केवळ एका स्वातंत्र्यसैनिकापुरते मर्यादित राहत नाही.
ते एका अशा पिढीचे प्रतिनिधित्व करतात जिने:
देशासाठी संघर्ष केला आणि स्वतंत्र देशासाठी कामही केले.
प्रोफाइल एक नजरेत
पूर्ण नाव: सदाशिव सखाराम तथा नानासाहेब वंजारे
जन्म: 11 सप्टेंबर 1911
जन्मस्थान: पिंपळोली, मंडणगड तालुका
मूळ गाव: कुंबळे, ता. मंडणगड
शिक्षण: सासवणे येथील राष्ट्रीय शाळेतून मॅट्रिकपर्यंत
ओळख: स्वातंत्र्यसैनिक, समाजसेवक आणि सार्वजनिक कार्यकर्ते
प्रमुख कार्यक्षेत्र: लांजा, रत्नागिरी
लांजा येथे कार्याची सुरुवात: 1938
पत्नी: कुसुम नारायण शेट्ये
1942: ‘भारत छोडो’ आंदोलनात सहभाग
सरपंच: लांजा ग्रामपंचायत, 1962–1966
प्रमुख कार्य: अस्पृश्यता निवारण, अंधश्रद्धा निर्मूलन, सहकार, कृषी, भूदान, सामाजिक सुधारणा आणि ग्रामविकास
शासकीय गौरव: स्वातंत्र्यसैनिक म्हणून ताम्रपत्र आणि शासन धोरणानुसार पेन्शन
निधन: 8 जुलै 1990
पुतळा अनावरण: 8 डिसेंबर 2008, लांजा येथील कला, वाणिज्य व विज्ञान महाविद्यालय परिसर
स्मृती उपक्रम: दरवर्षी राज्यस्तरीय वक्तृत्व स्पर्धेचे आयोजन
सदाशिव सखाराम तथा नानासाहेब वंजारे
स्वातंत्र्यासाठी संघर्ष करणारे — समाजासाठी जगणारे
त्यांनी स्वातंत्र्यासाठी तुरुंगवास स्वीकारला, स्वातंत्र्यानंतर समाजसेवेचा मार्ग स्वीकारला आणि आपल्या कार्यातून पुढील पिढीसाठी लोकसेवेचा आदर्श निर्माण केला.
त्यांच्या पवित्र स्मृतीस विनम्र अभिवादन.
माहिती संकलन: दत्तात्रय विनायक गोगटे, रत्नागिरी
